Hoofstuk 1. Die Ontwerpproses en Ontwerpvaardighede GRATIS
1.1 Tegnologie in Graad 9
Graad 9 is die laaste jaar van Tegnologie in die AOO-band. Aan die einde van hierdie jaar kies jy jou VOO-vakke, en alles wat jy nou inoefen, werk volgens 'n ontwerpopdrag, formele planne teken, koste en kragte bereken, vloei direk in vakke soos Ingenieursgrafika en -ontwerp, Siviele, Meganiese en Elektriese Tegnologie in.
Die groot tree vorentoe vanaf Graad 8 is dit: in Graad 9 moet jy self 'n probleem, behoefte of geleentheid uit 'n werklike konteks identifiseer. In vroeër grade is die probleem vir jou gegee. Nou lees jy 'n scenario, 'n gemeenskap wat deur 'n rivier afgesny is, 'n kombuisgereedskap wat gebruikers beseer, 'n skoolsaal met swak beligting, en jy besluit wat die werklike probleem is voordat enige ontwerpwerk begin.
Die jaar dek die vier kerninhoudsareas van Tegnologie: Strukture (Kwartaal 1), Meganiese Stelsels en Beheer (Kwartaal 2), Elektriese en Elektroniese Stelsels en Beheer (Kwartaal 3) en Verwerking (Kwartaal 4). Die ontwerpproses hou alles bymekaar.
1.2 Die ontwerpproses
Die ontwerpproses bestaan uit vyf vaardighede: Ondersoek, Ontwerp, Maak, Evalueer en Kommunikeer.
Die diagram wys die vaardighede in 'n siklus rondom die probleem, en dit is die kernpunt: die proses is nie 'n reguit lyn nie. Jy evalueer by elke stap. 'n Ontwerper kan ondersoek doen, twee idees skets, hulle evalueer, teruggaan en verder ondersoek, die ontwerp aanpas, en eers daarna begin maak. Evaluering dryf die hele proses.
1.3 Ondersoek
Ondersoek beteken jy vind alles uit wat jy nodig het, voor en terwyl jy ontwerp:
- Die konteks en die mense. Wie word geraak? Wat presies het hulle nodig? Hoe lyk die omgewing?
- Bestaande produkte. Bestudeer produkte wat reeds probeer om die probleem op te los. Vergelyk hulle aan die hand van die sleutel-ontwerpaspekte: geskiktheid vir die doel, koste, veiligheid, ergonomie (is dit maklik en gemaklik om te gebruik?), estetika (lyk dit goed?), omgewingsimpak, en moontlike bevoordeling of benadeling van 'n groep gebruikers.
- Inligtingsbronne. In Graad 9 moet jy bronne opspoor, vergelyk en kruiskontroleer voordat jy hulle vertrou, en erkenning gee aan waar inligting vandaan kom.
Ondersoek kan op enige punt in die proses gebeur, dit is nie 'n stap wat jy afhandel en agterlaat nie.
1.4 Ontwerp: die ontwerpopdrag, spesifikasies en beperkings
Sodra jy die probleem verstaan, skryf jy 'n ontwerpopdrag: 'n kort, duidelike stelling van wat ontwerp gaan word, vir wie, en hoekom. In Graad 9 skryf jy dit sonder hulp. Die opdrag word gevolg deur:
- Spesifikasies: presiese vereistes waaraan die oplossing moet voldoen: groottes, funksies, materiale, veiligheidskenmerke.
- Beperkings: die grense waarbinne jy moet werk: maksimum koste, beskikbare tyd, gereedskap en materiale byderhand.
Uitgewerkte voorbeeld: 'n rolstoeloprit. 'n Leerder wat 'n rolstoel gebruik, kan nie by die skoolstoep uitkom nie. Die stoep is 600 mm bo die grond.
- Ontwerpopdrag: Ontwerp en bou 'n veilige, permanente oprit sodat 'n rolstoelgebruiker sonder hulp van die grond af op die stoep kan kom.
- Spesifikasies: helling nie steiler as 1:12 nie; oppervlak minstens 1000 mm breed; glyvaste oppervlak; handreling op 'n hoogte van 900 mm aan albei kante.
- Beperkings: totale koste hoogstens R900; moet binne twee naweke klaar wees; slegs materiale van die plaaslike hardewarewinkel.
Die hellingspesifikasie laat ons toe om die lengte van die oprit te bereken. 'n Helling van 1:12 beteken die oprit mag hoogstens 1 mm styg vir elke 12 mm wat dit loop. Die stoep is 600 mm hoog, dus is die minimum lengte van die oprit 600 x 12 = 7200 mm = 7,2 m. 'n Spesifikasie met 'n getal daarin is toetsbaar, dit is wat dit later by die evaluering bruikbaar maak.
1.5 Maak: werktekeninge, vloeidiagramme en kosteberaming
Maakwerk begin op papier. Voordat enigiets gesny word, lewer jy:
- Werktekeninge in eerstehoekse ortografiese projeksie (Afdeling 1.8 en Hoofstuk 2), akkuraat, volgens skaal, volledig gemaatskryf, sodat iemand anders jou ontwerp daaruit sou kon bou.
- 'n Vloeidiagram: die vervaardigingsvolgorde, stap vir stap, sodat die span weet wat in watter volgorde gebeur.
- 'n Begroting. Graad 9-kosteberaming moet realisties wees en moet arbeid insluit, want werklike projekte betaal werklike mense.
Uitgewerkte voorbeeld: begroting vir 'n klein tuinbankie:
| Item | Berekening | Koste |
|---|---|---|
| Dennehoutplanke, 4 m teen R60 per meter | 4 x R60 | R240 |
| Skroewe en hoekstukke | - | R35 |
| Waterdigte verf, 1 blik | - | R85 |
| Subtotaal materiale | R240 + R35 + R85 | R360 |
| Arbeid, 3 uur teen R120 per uur | 3 x R120 | R360 |
| Totale koste | R360 + R360 | R720 |
Werk veilig terwyl jy bou: die regte gereedskap vir die taak, lemme weg van die liggaam, oogbeskerming wanneer jy sny of boor, en 'n netjiese werkruimte.
1.6 Evalueer
Evaluering beteken jy toets die oplossing, en die proses wat jy gevolg het, teen die ontwerpopdrag en elke spesifikasie, een vir een. Het die helling van die oprit op 1:12 of beter uitgekom? Is die oppervlak werklik glyvas? Het die projek onder R900 gebly? Daarna stel jy sinvolle verbeterings voor. Evaluering moet objektief wees: oordeel teen die geskrewe kriteria, nie teen hoe hard die span gewerk het nie.
Gebruik die sleutel-ontwerpaspekte as jou kontrolelys: geskiktheid vir die doel en geskiktheid van materiale, waarde vir geld, veiligheid en ergonomie, estetika, gemak van vervaardiging, omgewingsimpak, en bevoordeling of benadeling van enige groep.
1.7 Kommunikeer: drie soorte tekeninge
Jy teken jou werk op en bied dit aan dwarsdeur die proses. In Tegnologie word teken in drie velde verdeel, elk met sy eie taak:
- Vryhandsketse in die ontwerpstadium, vinnige 3D-idees met aantekeninge.
- Werktekeninge in die maakstadium, formeel, volgens skaal, volgens die tekenkonvensies.
- Kunstenaarsvoorstellings in die kommunikasiestadium, perspektieftekeninge met kleur, tekstuur, skakering en skaduwees, wat die idee help verkoop.
Werktekeninge volg streng konvensies sodat enige leser, in enige taal, hulle verstaan. Die belangrikste konvensie is die stel lyntipes:
Nog twee konvensies is van dag een af belangrik:
- Skaal. Tekeninge word volgens skaal gemaak, byvoorbeeld 1:5, waar 1 mm op papier 5 mm in werklikheid voorstel. 'n Rak van 350 mm wat teen 1:5 geteken word, word 350 / 5 = 70 mm op papier. 'n Skaal van 2:1 vergroot: 'n onderdeel van 14 mm teen 2:1 is 28 mm op papier.
- Maataanduiding. Alle mate word in millimeter gegee, bokant die maatlyn geskryf, met netjiese pylpunte wat aan die hulplyne raak. Die getal vertel die waarheid selfs al is die tekening effens uit, bouers werk volgens die maat, nooit deur die papier te meet nie.
1.8 Eerste kennismaking met eerstehoekse ortografiese projeksie
'n 3D-voorwerp kan nie akkuraat uit een prentjie gemeet word nie, daarom wys werktekeninge drie afsonderlike 2D-aansigte daarvan: die vooraansig, die bo-aansig en 'n syaansig. Suid-Afrika gebruik eerstehoekse projeksie, wat vasstel waar elke aansig op die bladsy geplaas word: die bo-aansig sit onder die vooraansig, en die aansig van links word regs van die vooraansig geteken.
Bestudeer die trapblok hierbo. Die isometriese aansig links wys die voorwerp in 3D. Die drie ortografiese aansigte regs beskryf dit presies: die vooraansig wys die trapvormige buitelyn, die bo-aansig (onder die vooraansig) wys die trapkant as 'n lyn oor die breedte, en die linkeraansig wys die traphoogte as 'n lyn. Hoofstuk 2 leer jou om hierdie aansigte met instrumente, volgens skaal en met volledige maataanduiding te teken.
1.9 Opsomming
- Graad 9-leerders identifiseer self die probleem, behoefte of geleentheid uit 'n werklike konteks.
- Die ontwerpproses, Ondersoek, Ontwerp, Maak, Evalueer, Kommunikeer, is 'n siklus, nie 'n reguit lyn nie, en evaluering gebeur deurgaans.
- 'n Ontwerpopdrag stel wat ontwerp gaan word en hoekom; spesifikasies is toetsbare vereistes; beperkings is die grense van koste, tyd en materiale.
- 'n Helling van 1:12 met 'n styging van 600 mm vereis 'n oprit van 600 x 12 = 7200 mm = 7,2 m.
- Realistiese begrotings sluit arbeid in: R360 materiale + R360 arbeid = R720 totaal.
- Lyntipes, skaal en maataanduiding is die grammatika van werktekeninge; eerstehoekse ortografiese projeksie plaas die bo-aansig onder die vooraansig en die linkeraansig aan die regterkant.