Hoofstuk 1. Topografiese Kaarte: Inleiding en Konvensionele Tekens GRATIS
1.1 Wat is 'n topografiese kaart?
'n Topografiese kaart is 'n gedetailleerde, akkurate kaart van 'n klein deel van die landoppervlak. Dit wys sowel natuurlike kenmerke (riviere, heuwels, plantegroei) as geboude kenmerke (paaie, spoorlyne, geboue, damme) met behulp van simbole, kleure en kontoerlyne. Anders as 'n atlaskaart van 'n hele land, zoem 'n topografiese kaart naby genoeg in dat jy 'n enkele plaasdam of 'n skool kan vind. In Graad 9 werk jy hoofsaaklik met die Suid-Afrikaanse 1:50 000-topografiese kaartreeks. Die skaal 1:50 000 beteken dat 1 cm op die kaart 50 000 cm (= 500 m) op die grond voorstel; 2 cm op die kaart is dus presies 1 km in die werklikheid. Jy oefen skaalberekeninge in Hoofstuk 2.
1.2 Die Suid-Afrikaanse kaartreeks en kaartkodes
Die hele Suid-Afrika word gedek deur 'n nasionale reeks 1:50 000-kaarte wat deur die Hoofdirektoraat: Nasionale Geo-ruimtelike Inligting (NGI) vervaardig word. Elke vel het 'n kaartkode wat presies vertel waar in die land die vel geleë is.
Uitgewerkte voorbeeld: die kaartkode 3318CD ontsyfer.
- 33 = die blok land begin by breedtegraad 33 grade suid.
- 18 = die blok begin by lengtegraad 18 grade oos.
- Daardie een-graad-blok word in vier kwarte verdeel wat A, B, C en D genoem word. Die eerste letter, C, kies die kwart links onder.
- Daardie kwart word weer in vier verdeel, en die tweede letter, D, kies die een regs onder daarvan.
Vel 3318CD is die Kaapstad-vel. Die kodestelsel beteken dat as jy die breedte- en lengtegraad van 'n dorp ken, jy kan uitwerk watter kaartvel om te bestel sonder om die kaart ooit te sien.
1.3 Randinligting
Om die rand van elke topografiese kaart kry jy die randinligting: die velnaam (byvoorbeeld 3318CD KAAPSTAD), die skaal wat as 'n verhouding geskryf en as 'n lynskaal geteken word, die legende (sleutel) wat elke simbool verduidelik, die jaar van die opname, en die noordpyl met magnetiese inligting. Goeie kaartlesers kyk altyd eers na die randinligting: die legende op die vel self het die finale woord oor wat 'n simbool beteken.
1.4 Konvensionele tekens: punt-, lyn- en vlaksimbole
Omdat 'n kaart baie kleiner as die werklike wêreld is, word kenmerke met standaardsimbole aangedui wat konvensionele tekens genoem word. Hulle val in drie families:
- Puntsimbole merk 'n kenmerk op 'n enkele plek: 'n enkele gebou (klein swart vierkant), 'n windpomp, 'n vuurtoring, of 'n driehoekstasie ('n klein driehoek met 'n kolletjie, deur landmeters gebruik, met die presiese hoogte langsaan gedruk).
- Lynsimbole wys kenmerke wat in 'n lyn strek: paaie (rooi), spoorlyne (swart met dwarsstrepies), riviere (blou), kraglyne en staproetes.
- Vlaksimbole bedek die hele stuk grond waar iets voorkom: bewerkte land, boorde en wingerde (rye groen kolletjies), dennebosplantasies, vleie en damme.
1.5 Kleure op 'n topografiese kaart
Kleur is self 'n kode. Leer hierdie tabel en die helfte van enige kaartuittreksel lees homself:
| Kleur | Gebruik vir | Voorbeelde |
|---|---|---|
| Blou | Water | Riviere, damme, kanale, vleie, die see |
| Groen | Plantegroei | Boorde, plantasies, gholfbane, natuurreservate |
| Bruin | Reliëf (die vorm van die land) | Kontoerlyne, sand, dongas |
| Rooi | Hoofvervoer en beboude gebiede | Teerpaaie, nasionale roetes |
| Swart | Konstruksie en name | Geboue, spoorlyne, grense, letterwerk |
1.6 Lees van 'n kaartuittreksel
Die fiktiewe uittreksel hieronder gebruik 'n alfanumeriese ruitnet: kolomme word bo-aan met die letters A tot D gemerk en rye word aan die kant met 1 tot 3 genommer. 'n Blokverwysing noem die kolom eerste en dan die ry; die dam sit dus in blok B3. (In Hoofstuk 3 gradeer jy op na ware koördinate in grade en minute.)
Uitgewerkte voorbeeld: lees die uittreksel stap vir stap.
- Die driehoek met die kolletjie in blok D1 is 'n driehoekstasie. Die getal vertel ons hierdie heuweltop is presies 1264 m bo seevlak.
- Die bruin kontoerlyne daar rondom is 1200 en 1220 gemerk, wat bevestig dat die land in die noordooste hoë grond is.
- Die blou lyn is die Kliprivier. Riviere vloei altyd van hoë grond na lae grond, dus vloei dit vanaf D1 in die noordooste na die suidweste, waar dit die dam in blok B3 vul voordat dit na A3 aanhou.
- Die groen kolletjies in blok A2 is 'n vlaksimbool vir 'n boord.
- Die swart vierkante in blok C2 is geboue: die klein nedersetting Vlakfontein sit langs die rooi pad, met die spoorlyn wat net suid daarvan verbygaan.
Let op hoeveel jy reeds kan sê oor 'n plek wat jy nog nooit besoek het nie: sy hoogte, waar sy water vandaan kom, wat daar geboer word en hoe om daardeur te reis. Dit is die krag van 'n topografiese kaart.
Opsomming
- 'n Topografiese kaart wys natuurlike en geboude kenmerke van 'n klein gebied in detail; die Suid-Afrikaanse reeks gebruik 'n skaal van 1:50 000 (1 cm = 500 m).
- Die kaartkode (soos 3318CD) plaas die vel volgens grade breedte- en lengtegraad plus kwartletters.
- Randinligting sluit die velnaam, skaal, legende en noordpyl in.
- Konvensionele tekens is punt-, lyn- of vlaksimbole; kleure volg 'n vaste kode: blou = water, groen = plantegroei, bruin = reliëf, rooi = hoofpaaie, swart = konstruksie.
- 'n Blokverwysing soos B3 noem die kolomletter eerste en dan die rynommer.
Sleutelterme: topografiese kaart; skaal; kaartkode; randinligting; legende (sleutel); konvensionele tekens; punt-, lyn- en vlaksimbole; driehoekstasie (driehoeksbaken); kontoerlyn; blokverwysing.