Hoofstuk 1. Ekonomiese Stelsels GRATIS
1.1 Die ekonomiese probleem: behoeftes, begeertes en skaarste
Mense se behoeftes en begeertes is onbeperk, maar elke land het slegs 'n beperkte hoeveelheid hulpbronne. Hierdie botsing tussen onbeperkte begeertes en beperkte hulpbronne staan bekend as skaarste, en dit is die basiese ekonomiese probleem. Weens skaarste moet elke samelewing keuses maak. Ekonome som hierdie keuses op in drie groot vrae:
- Wat moet geproduseer word? (kos, huise, motors, dienste)
- Hoe moet dit geproduseer word? (met baie werkers of met masjiene; deur die staat of deur private ondernemings)
- Vir wie moet dit geproduseer word? (wie ontvang die goedere en dienste wat gemaak word)
Die manier waarop 'n land hierdie drie vrae beantwoord, word sy ekonomiese stelsel genoem.
1.2 Wat is 'n ekonomiese stelsel?
'n Ekonomiese stelsel is die manier waarop 'n land die produksie, verspreiding en verbruik van goedere en dienste organiseer. Dit bepaal wie die produksiefaktore besit — natuurlike hulpbronne, arbeid, kapitaal en entrepreneurskap — en wie die groot ekonomiese besluite neem. Die drie groot ekonomiese stelsels is die beplande ekonomie, die markekonomie en die gemengde ekonomie. In die werklike wêreld is geen land suiwer beplan of suiwer mark nie; elke land lê iewers op 'n lyn tussen die twee uiterstes.
1.3 Die beplande ekonomie
Oorsprong. Die beplande ekonomie het ontstaan uit die idees van sosialisme en kommunisme, veral die geskrifte van Karl Marx in die negentiende eeu. Die voormalige Sowjetunie het vir die grootste deel van die twintigste eeu 'n beplande ekonomie gehad, en lande soos Noord-Korea en Kuba steun vandag nog op sterk sentrale beplanning.
Kenmerke:
- Die staat besit die meeste produksiefaktore: fabrieke, plase, myne en banke.
- 'n Sentrale beplanningsowerheid besluit wat geproduseer word, hoe dit geproduseer word en vir wie.
- Pryse, lone en produksieteikens word deur die regering vasgestel, nie deur vraag en aanbod nie.
- Daar is baie min private eiendomsreg en baie min mededinging.
Voordele. In teorie ontvang almal die basiese lewensmiddele; amptelike werkloosheid is laag omdat die staat werk skep; dienste soos behuising, onderwys en gesondheidsorg is gratis of baie goedkoop; groot nasionale projekte kan vinnig uitgevoer word omdat een owerheid al die hulpbronne beheer.
Nadele. Produsente het min aansporing om hard te werk of gehalte te verbeter omdat hulle nie wins kan maak nie; beplanners kan nie presies weet wat miljoene verbruikers wil hê nie, en daarom is tekorte aan sommige goedere en surplusse van ander algemeen; verbruikers het baie min keusevryheid; lang toue en goedere van swak gehalte was alledaags in die ou beplande ekonomieë.
1.4 Die markekonomie
Oorsprong. Die markekonomie bou op die idees van Adam Smith, wie se beroemde boek The Wealth of Nations in 1776 verskyn het. Smith het geredeneer dat wanneer individue hul eie wins najaag, 'n onsigbare hand hulpbronne lei na waar die samelewing dit die nodigste het.
Kenmerke:
- Private individue en maatskappye besit die meeste produksiefaktore.
- Pryse word bepaal deur die wisselwerking van vraag en aanbod in markte.
- Die winsmotief dryf produksie: ondernemings maak waarvoor verbruikers bereid is om te betaal.
- Mededinging tussen ondernemings hou pryse laag en gehalte hoog.
- Die rol van die regering in die ekonomie is klein.
Voordele. Verbruikers geniet 'n wye keuse van goedere en dienste; mededinging moedig doeltreffendheid, innovasie en laer pryse aan; harde werk en goeie idees word beloon, wat ekonomiese groei aanmoedig.
Nadele. Inkomste word baie ongelyk verdeel en die gaping tussen ryk en arm kan uiters groot word; goedere en dienste wat nie wins lewer nie, soos straatligte en plattelandse klinieke, word dalk nie verskaf nie; werkers kan uitgebuit word en die omgewing kan skade ly as daar geen reëls is nie; werkloosheid kan in slegte ekonomiese tye skerp styg.
1.5 Die gemengde ekonomie
'n Gemengde ekonomie kombineer kenmerke van die beplande stelsel en die markstelsel. Private ondernemings produseer die meeste goedere en dienste en reageer op vraag en aanbod, terwyl die regering openbare dienste lewer, sommige sleutelnywerhede besit en reëls maak om werkers, verbruikers en die omgewing te beskerm.
Byna elke moderne land, insluitend Suid-Afrika, het 'n gemengde ekonomie. In Suid-Afrika:
- Private ondernemings — winkels, plase, fabrieke, banke en myne — produseer die meeste goedere en dienste, en pryse word meestal deur vraag en aanbod bepaal.
- Die staat besit sleutelondernemings soos Eskom (elektrisiteit) en Transnet (spoorweë en hawens).
- Die regering verskaf openbare skole, klinieke en maatskaplike toelae, en vorder belasting in om daarvoor te betaal.
- Wette soos die minimum loon en die Nasionale Kredietwet reguleer die mark.
1.6 Die globale ekonomie
Die globale ekonomie is die netwerk van al die ekonomieë van die wêreld wat deur internasionale handel, belegging, tegnologie en reis aan mekaar verbind is. Lande verkoop goedere en dienste aan mekaar (uitvoere) en koop van mekaar (invoere). Suid-Afrika voer minerale soos goud en platinum uit, asook vrugte, wyn en motorvoertuie, en voer ru-olie, masjinerie en elektronika in.
Omdat ekonomieë verbind is, kring gebeure in een land oor die hele wêreld uit. 'n Styging in die wêreldolieprys maak petrol in Suid-Afrika duurder, wat vervoerkoste en voedselpryse opstoot. Net so skep 'n goeie vrugte-oes in Suid-Afrika werk hier by die huis omdat oorsese kopers meer bestel. Geen ekonomiese stelsel funksioneer vandag in isolasie nie: selfs sterk beplande ekonomieë dryf handel met die res van die wêreld.
Uitgewerkte voorbeeld 1.1 — Klassifisering van ekonomiese stelsels
Klassifiseer elke scenario hieronder as 'n beplande, mark- of gemengde ekonomie, en gee 'n rede.
- Scenario A: In land A besit die regering al die plase en fabrieke, en 'n staatskomitee stel die prys van brood vas.
- Scenario B: In land B is byna alle ondernemings in private besit, pryse word deur vraag en aanbod bepaal, en die regering speel byna geen rol in die ekonomie nie.
- Scenario C: In land C bedryf private maatskappye die winkels en fabrieke, maar die staat besit die elektrisiteitsverskaffer, verskaf gratis openbare onderwys en stel 'n minimum loon vas.
Oplossing. Scenario A toon staatsbesit van die produksiefaktore en pryse wat deur die staat vasgestel word, dus is dit 'n beplande ekonomie. Scenario B toon private besit, pryse wat deur vraag en aanbod bepaal word, en 'n baie klein rol vir die regering, dus is dit 'n markekonomie. Scenario C toon 'n sterk private sektor saam met staatsbesit en regulering, dus is dit 'n gemengde ekonomie.
Finale antwoorde: A = beplande ekonomie; B = markekonomie; C = gemengde ekonomie.
1.7 Vergelyking van die drie stelsels
| Kenmerk | Beplande ekonomie | Markekonomie | Gemengde ekonomie |
|---|---|---|---|
| Besit van produksiefaktore | Meestal die staat | Meestal privaat | Sowel staat as privaat |
| Wie besluit wat geproduseer word | Sentrale beplanners | Verbruikers en ondernemings | Albei, met die private sektor voorop |
| Hoe pryse vasgestel word | Deur die staat | Vraag en aanbod | Meestal vraag en aanbod, met sekere staatsbeheer |
| Verbruikerskeuse | Baie beperk | Baie wyd | Wyd, met verbruikersbeskerming |
| Voorbeelde | Noord-Korea, Kuba | Geen suiwer voorbeeld nie; Hongkong kom die naaste | Suid-Afrika, Verenigde Koninkryk, Duitsland |
Opsomming
- Skaarste dwing elke land om drie vrae te beantwoord: wat, hoe en vir wie om te produseer. Die antwoorde vorm sy ekonomiese stelsel.
- In 'n beplande ekonomie besit die staat die meeste produksiefaktore en neem sentrale beplanners die besluite; keuse is beperk en tekorte kom algemeen voor.
- In 'n markekonomie dryf private eienaars, die winsmotief en vraag en aanbod die ekonomie; keuse is wyd, maar ongelykheid kan groei.
- 'n Gemengde ekonomie, soos die ekonomie van Suid-Afrika, kombineer 'n sterk private sektor met staatsbesit van sleuteldienste en regeringsregulering.
- Die globale ekonomie verbind alle nasionale ekonomieë deur handel en belegging, sodat gebeure in een land die ander beïnvloed.