Hoofstuk 1. Die Biosfeer GRATIS
Staan stil op enige plek in Suid-Afrika — by die strand in Hermanus, hoog op die Drakensberg, of in die middel van die Karoo — en kyk om jou. Jy gaan lewe vind. Voëls in die lug, miere in die grond, gras tussen die klippe, dalk 'n hadeda wat skree. Selfs in plekke wat dood lyk soos die Namibwoestyn, leef daar miljarde organismes: bakterieë in die sand, gemsbokke wat ver loop tussen water, en plante wat jare lank kan wag vir die volgende reën.
Hierdie dun lagie om die Aarde waar lewe oral voorkom, noem ons die biosfeer. Dit is een van vier groot sfere wat saam die hele planeet uitmaak — en die biosfeer is uniek omdat dit oorvleuel met die ander drie.
Die vier sfere van die Aarde
Wetenskaplikes verdeel die Aarde in vier groot sfere, elk met sy eie karakter:
- Die atmosfeer is die lug rondom die Aarde — 'n mengsel van stikstof (78%), suurstof (21%) en klein hoeveelhede ander gasse. Dit strek tot sowat 100 km die ruimte in.
- Die hidrosfeer is al die water op die planeet: die oseane, riviere, mere, gletsers, en selfs die water onder die grond. Sowat 71% van die Aarde se oppervlak is water.
- Die litosfeer is die vaste rots en grond — die kors waarop ons leef, plus die geweldige laag rots wat onder dit lê.
- Die biosfeer is al die lewende dinge saam met die plekke waar hulle leef.
Hier word dit interessant: die biosfeer is nie 'n aparte plek wat los van die ander staan nie. Dit is die oorvleuelingsone — die deel waar al drie ander sfere bymekaar kom en lewe moontlik maak. 'n Boom is 'n perfekte voorbeeld. Sy wortels staan in die litosfeer (grond), sy stam suig water uit die hidrosfeer (grondwater), en sy blare neem koolstofdioksied uit die atmosfeer (lug). Verwyder enige een van die drie en die boom sterf.
Hoe dun is die biosfeer regtig?
Wanneer jy aan die Aarde dink, voel die biosfeer enorm — al die bosse, oseane, dorpe en stede. Maar in verhouding tot die hele planeet is dit eintlik 'n verbasend dun lagie. Lewe strek van sowat 11 km diep in die oseane (Marianasleuf) tot sowat 12 km hoog in die atmosfeer. As jy die Aarde sou krimp tot die grootte van 'n appel, sou die hele biosfeer dunner as die appel se skil wees.
Waarom is lewe op die Aarde moontlik?
Drie eienskappe maak ons planeet besonders geskik vir lewe:
- Vloeibare water. Alle bekende lewe het water nodig as oplosmiddel waarin chemiese reaksies kan plaasvind. Mars is te koud, water vries; Venus is te warm, water verdamp. Die Aarde sit in die Goldilocks-sone — net reg.
- 'n Gematigde temperatuur. Die meeste van die Aarde se oppervlak bly tussen −40 °C en +40 °C, 'n bestek waarin sellulêre prosesse goed werk.
- 'n Atmosfeer met suurstof en 'n osoonlaag. Suurstof maak respirasie moontlik vir die meeste lewe. Die osoonlaag, hoog in die atmosfeer, blokkeer die meeste skadelike ultravioletstrale van die Son.
Verwyder enige een van hierdie en die hele biosfeer sou inmekaar val. Dit is hoekom wetenskaplikes wat in die ruimte na lewe soek, eintlik na water soek — dis 'n betroubare merker dat lewe moontlik kan wees.
'n Voorbeeld nader aan die huis
'n Vlei naby Stellenbosch is 'n volmaakte miniatuur-illustrasie van al vier sfere wat saamwerk. Die water (hidrosfeer) lê op die grond (litosfeer). Riete groei uit die water uit (biosfeer). Bo dit alles is die lug (atmosfeer) vol muggies, en padda's spring uit die water om hulle te vang. Verminder die water — laat die vlei opdroog soos in 'n droogte — en al die ander dele val ook plat. Geen padda's nie, want geen muggies nie, want geen water nie. Die biosfeer hang heeltemal van die ander drie sfere af.
Onthou dit
- Die biosfeer is die deel van die Aarde waar lewe voorkom.
- Dit oorvleuel met die atmosfeer (lug), hidrosfeer (water) en litosfeer (rots).
- Lewe het vloeibare water, 'n gematigde temperatuur, en 'n beskermende atmosfeer nodig.
- In verhouding tot die hele planeet is die biosfeer 'n verbasend dun lagie — dunner as 'n appel se skil.