Hoofstuk 1. Die Geskiedenis van Geld GRATIS
Stel jou voor jy is 'n boer in 8 000 v.C. Jy het 'n koei en jy wil 'n nuwe ploeg hê. Daar is geen geld nie. Hoe maak jy 'n plan? Jy soek iemand wat 'n ploeg het, EN wat 'n koei wil hê, EN wat saamstem dat een koei gelyk is aan een ploeg. Hierdie tipe handel het 'n naam: ruilhandel. En hoe lank dink jy het dit gevat om 'n persoon te kry wat aan ál drie voorwaardes voldoen? Soms weke. Soms maande. Soms nooit nie.
1.1 Voor geld bestaan het
Voor mense geld uitgedink het, was ruilhandel die enigste manier om sake te doen. Dit het op klein skaal gewerk, twee bure ruil eiers vir melk, byvoorbeeld. Maar dit het drie groot probleme gehad:
- Die "dubbele toeval" probleem. Beide partye moet presies hê wat die ander wil hê, op dieselfde tyd. Dis seldsaam.
- Waarde-vergelyking. Hoeveel mielies is gelyk aan een paar skoene? Niemand weet seker nie. Elke handel is 'n nuwe onderhandeling.
- Stoor van rykdom. Wat as jy 'n koei het en jy wil dit "spaar" tot volgende jaar? Die koei kan siek word, sterf, of net oud word. Goed verloor waarde oor tyd.
1.2 Die opkoms van geld
Mense het oor duisende jare slimmer maniere gevind. Die eerste vorm van "geld" was dinge wat almal aanvaar het as waardevol: skulpe, soutblokke, vee, graan, of edelstene. Hierdie heet kommoditeitsgeld.
Sowat 3 000 jaar gelede het mense begin om metaal-munte te gebruik. Goud en silwer was ideaal: hulle is skaars, hulle roes nie, en hulle kan in klein stukke gesny word. Die eerste amptelike munte is in die antieke koninkryk Lidië (vandag se Turkye) geslaan rondom 650 v.C.
Maar metaal-munte was swaar. Hoe meer geld jy gedra het, hoe stadiger het jy beweeg. So in China, sowat 1 000 jaar gelede, het iemand 'n briljante idee gekry: gebruik papier in plaas van metaal. 'n Stukkie papier wat sê "hierdie is 10 goud-munte werd" is net so goed as die 10 munte self, solank almal die papier vertrou.
Vandag is ons in die digitale era. Die meeste geld bestaan nie meer fisies nie. Wanneer jy 'n EFT betaal of 'n kaart-transaksie doen, beweeg geen papier of munte nie, net inligting in 'n bank se rekenaar.
1.3 Wat doen geld eintlik?
Geld is so deel van ons lewens dat ons selde stop om te dink wat dit eintlik DOEN. Ekonomiste sê geld het drie hooffunksies:
- Ruilmiddel. Geld los die "dubbele toeval" probleem op. Jy verkoop jou koei aan enigeen wat geld het, en jy gebruik daardie geld om 'n ploeg by enigeen anders te koop. Geen direkte ruil nodig nie.
- Waardestoor. 'n R100 noot vandag is môre nog steeds R100 werd. (Wel, amper. Inflasie beteken dat geld stadig waarde verloor, meer hieroor later.)
- Rekeneenheid. Geld gee ons 'n algemene manier om waarde te meet. 'n Brood kos R20. 'n Tekkies kos R800. Onmiddellik kan jy sê die tekkies is 40 keer duurder as die brood.
1.4 Suid-Afrikaanse geld: die Rand
Suid-Afrika se geldeenheid is die Rand (R), wat in 1961 ingestel is. Voor dit het ons die Suid-Afrikaanse pond gebruik, gebaseer op die Britse stelsel.
Vandag se Suid-Afrikaanse note kom in vyf denominasies: R10, R20, R50, R100, R200. Munte: 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5. Elke noot wys 'n verskillende SA-dier (olifant, buffel, leeu, renoster, luiperd, die "Big Five"), en die agterkant wys Nelson Mandela.
Die Suid-Afrikaanse Reserwebank (SARB) is verantwoordelik vir die uitreik van Rande. Hulle besluit hoeveel geld in omloop is, 'n baie belangrike werk, want te veel geld lei tot inflasie.
Onthou dit
- Voor geld het mense met ruilhandel gewerk, moeilik weens die "dubbele toeval" probleem.
- Geld het oor tyd verander: kommoditeite → munte → papier → digitaal.
- Geld doen drie dinge: ruilmiddel, waardestoor, rekeneenheid.
- SA se geldeenheid is die Rand (sedert 1961).
- Die SA Reserwebank reguleer hoeveel geld in omloop is.