Hoofstuk 1. Wat is Geskiedenis? Bronne, Tyd en Bewyse GRATIS
1. Wat is Geskiedenis? Bronne, Tyd en Bewyse
Het jy al ooit gewonder hoe ons weet wat gebeur het lank voordat jy gebore is? Niemand wat vandag leef het die dinosourusse gesien, die eerste skepe by die Kaap sien aankom, of duisend jaar gelede in 'n kraal gestaan nie. Tog kan ons steeds van hierdie dinge leer. Die manier waarop ons dit doen, word geskiedenis genoem.
Geskiedenis is die studie van wat in die verlede gebeur het, en hoe en waarom dit gebeur het. Mense wat die verlede bestudeer en daaroor skryf, word historici genoem. 'n Historikus is 'n bietjie soos 'n speurder: hulle versamel leidrade, vra vrae, en probeer uitwerk wat regtig gebeur het.
Die verlede, die hede en die toekoms
Tyd word in drie dele verdeel:
- Die verlede — alles wat reeds gebeur het, selfs 'n minuut gelede.
- Die hede — wat nou besig is om te gebeur, vandag.
- Die toekoms — wat nog nie gebeur het nie, soos volgende jaar.
Geskiedenis bestudeer die verlede. Maar die verlede gaan nie net oor konings en groot oorloë nie. Dit gaan ook oor gewone mense: wat hulle geëet het, die klere wat hulle gedra het, die speletjies wat hulle gespeel het, en die huise waarin hulle gewoon het. Jou eie ouma se kinderdae in 'n klein Karoo-dorpie is ook geskiedenis.
Wat is 'n bron?
Hoe kom historici uit oor die verlede? Hulle gebruik bronne. 'n Bron is enigiets wat vir ons inligting of bewyse oor die verlede gee. Bewyse beteken leidrade of bewysstukke wat ons help om te weet wat regtig gebeur het.
Daar is twee hooftipes bronne:
- Primêre bronne is gemaak op die tyd toe die gebeurtenis plaasgevind het, deur iemand wat daar was. Voorbeelde: 'n ou brief, 'n foto wat op die dag geneem is, 'n muntstuk, 'n kleipot, 'n dagboek, of 'n stukkie erdewerk wat deur argeoloë opgegrawe is.
- Sekondêre bronne is later gemaak, deur mense wat die primêre bronne bestudeer het. Voorbeelde: hierdie studiegids, 'n geskiedenishandboek, 'n museumplakkaat, of 'n TV-dokumentêr oor die verlede.
Dink so daaraan: 'n soldaat se brief wat van 'n slagveld af geskryf is, is 'n primêre bron. 'n Boek oor daardie slag, wat 100 jaar later geskryf is, is 'n sekondêre bron.
Uitgewerkte voorbeeld: bronne sorteer
Stel jou voor 'n museum in Kaapstad wys hierdie vier items. Watter is primêr en watter is sekondêr?
- 'n Dagboek wat deur 'n matroos in 1652 geskryf is — primêr (op die tyd gemaak).
- 'n Kleipot wat lank gelede deur Khoikhoi-veewagters gemaak is — primêr ('n werklike voorwerp uit die verlede).
- 'n Skoolhandboek wat in 2020 gedruk is — sekondêr (baie later geskryf).
- 'n Moderne plakkaat wat die dagboek verduidelik — sekondêr (nou gemaak om 'n bron te verduidelik).
Verskillende soorte bronne
Bronne kom in baie vorms. Historici verdeel hulle in groepe:
- Geskrewe bronne — briewe, dagboeke, koerante, lyste en rekords.
- Visuele bronne — foto's, skilderye, tekeninge en kaarte.
- Voorwerp- (materiële) bronne — gereedskap, munte, potte, juwele en geboue.
- Mondelinge bronne — stories wat hardop vertel word en van grootouers aan kinders oorgedra word. Dit is baie belangrik in baie Suid-Afrikaanse kulture.
Wees versigtig — bronne kan verkeerd wees
Nie elke bron vertel die volle waarheid nie. Soms het 'n persoon net 'n deel van wat gebeur het gesien. Soms wou 'n skrywer hulleself goed laat lyk, of het 'n gerug neergeskryf. Daarom vertrou historici nie net een bron nie. Hulle kyk na verskeie bronne en vergelyk hulle. As baie verskillende bronne saamstem, is die bewyse sterker. Dit word genoem om betroubare bewyse te gebruik.
Tyd meet
Om oor die verlede te praat, moet ons tyd meet. Hier is die eenhede wat historici gebruik:
- 'n Dekade = 10 jaar.
- 'n Eeu = 100 jaar.
- 'n Millennium = 1 000 jaar.
Ons gebruik ook v.C. (voor Christus) vir jare voor jaar 1, en n.C. (na Christus) vir jare daarna. Jy sal dalk ook VAE (voor algemene era) en AE (algemene era) sien, wat dieselfde beteken.
'n Vinnige berekening: as 'n dorpie in die jaar 1200 gebou is en ons is nou in 2025, hoe oud is dit?
\( 2025 - 1200 = 825 \) jaar oud.
En hoeveel eeue is dit? Aangesien een eeu 100 jaar is:
[ 825 \div 100 = 8{,}25 \text{ eeue} ]So die dorpie is net meer as agt eeue oud. Jy sal baie meer tyd- en tydlynwerk in Hoofstuk 2 oefen.
Waarom maak geskiedenis saak?
Geskiedenis help ons om te verstaan wie ons is en waar ons vandaan kom. Dit leer ons van die mense wat lank gelede in Suid-Afrika gewoon het, die keuses wat hulle gemaak het, en die foute wat ons nie moet herhaal nie. Wanneer jy jou land se storie ken, kan jy 'n wyser burger wees. In hierdie boek sal jy van die goudkoninkryk van Mapungubwe af reis, oor die seë saam met dapper ontdekkingsreisigers, in die wêreld van dokters en medisyne in, en reg tot by Erfenisdag. Kry jou speurdershoed gereed!