Volledige Graad 12 Lewenswetenskappe-studiegids in Afrikaans, belyn met die KABV-kurrikulum. 16 hoofstukke met verduidelikings, uitgewerkte voorbeelde, oefeninge met oplossings, en oorspronklike oefenvraestelle met memorandums.

Hoofstukke

Hoofstuk 1. Grondslae van Graad 12 Lewenswetenskappe: Selle, Molekules en die Jaar Wat Voorlê GRATIS

Wanneer 'n Graad 12-leerder in Soweto die finale Nasionale Senior Sertifikaat-eksamen skryf wat deur die Departement van Basiese Onderwys opgestel is, wag twee vraestelle aan die einde van die jaar, elk 150 punte werd. Saam met die praktiese werk en beheerde toetse bepaal daardie vraestelle of 'n leerder 'n plek aan die Universiteit van Kaapstad, die Universiteit Stellenbosch of die Universiteit van Pretoria kry om medisyne, landbou of omgewingswetenskap te studeer. 'n Beurs van 'n maatskappy soos Sasol of Eskom kan meer as R200 000 oor 'n graad werd wees, en 'n sterk Lewenswetenskappe-punt is dikwels die hekwagter. Hierdie openingshoofstuk lê die grondslag vir die hele jaar deur die boublokke van die lewe op te frons en te wys hoe die vier stringe van die Graad 12-kursus inmekaar pas.

1.1 Die sel as die basiese eenheid van lewe

Elke lewende organisme, van 'n enkele bakterie in die grond van 'n Vrystaatse mielieplaas tot 'n mens, is uit selle opgebou. Die selteorie sê dat alle organismes uit een of meer selle bestaan, dat die sel die basiese eenheid van struktuur en funksie is, en dat alle selle uit reeds bestaande selle ontstaan. Graad 12-werk neem aan dat jy reeds die verskil ken tussen 'n prokariotiese sel (geen ware kern nie, geen membraangebonde organelle nie, soos in bakterieë) en 'n eukariotiese sel ('n ware kern en membraangebonde organelle, soos in plante en diere).

Jy moet die belangrike organelle en hul funksies kan onthou. Die kern bevat die genetiese materiaal en beheer die sel. Mitochondria voer sellulêre respirasie uit en stel energie vry. Ribosome bou proteïene. Die endoplasmiese retikulum vervoer stowwe, en die Golgi-apparaat verpak hulle. In plantselle vang chloroplaste lig vir fotosintese en 'n groot vakuool handhaaf turgor. Hierdie strukture is belangrik omdat die molekulêre hoofstukke wat volg, oor DNS en proteïensintese, binne die kern en by die ribosome plaasvind.

Voorbeeld: 'n Leerder word gevra waarom 'n spiersel veel meer mitochondria as 'n velsel bevat. Stap 1: identifiseer die funksie van mitochondria, naamlik om energie deur respirasie vry te stel. Stap 2: koppel dit aan die seltipe, want spierselle trek saam en het dus baie energie nodig. Stap 3: lei af dat meer mitochondria meer respirasie en meer energievrystelling toelaat, wat by die hoë energiebehoefte van spier pas. Hierdie struktuur-tot-funksie-redenasie verdien volpunte deur die hele Graad 12.

1.2 Die molekules van die lewe

Selle bestaan uit biologiese molekules. Die vier hoofgroepe wat jy moet ken, is koolhidrate, lipiede, proteïene en nukleinsure.

Koolhidrate bestaan uit koolstof, waterstof en suurstof en verskaf vinnige energie. Glukose is 'n eenvoudige suiker, en stysel en sellulose is groot polimere.
Lipiede (vette en olies) stoor energie, isoleer die liggaam en vorm selmembrane.
Proteïene is uit aminosure opgebou en tree op as ensieme, hormone en strukturele materiaal. Hulle is sentraal tot die proteïensintese-hoofstuk wat volg.
Nukleinsure is DNS en RNS, die molekules wat genetiese inligting stoor en dra.

Die relatiewe hoeveelhede maak saak. Ongeveer 65 persent van die menslike liggaam is water, en water is die medium waarin al hierdie reaksies gebeur. 'n Nuttige manier om 'n verhouding uit te druk, is met 'n ratio. As 'n monster weefsel proteïen en lipied in die verhouding \(3:2\) bevat, en die totale droë massa is 50 gram, dan is die proteïenmassa \[ \frac{3}{5} \times 50 = 30 \text{ gram.} \]

1.3 Ensieme beheer die reaksies van die lewe

'n Ensiem is 'n biologiese katalisator, gewoonlik 'n proteïen, wat 'n chemiese reaksie versnel sonder om self verbruik te word. Ensieme werk op 'n substraat en volg die slot-en-sleutel-model, waar die vorm van die aktiewe setel by die substraat pas. Ensieme is sensitief vir temperatuur en pH. Die meeste menslike ensieme werk die beste naby \(37\,{}^\circ\text{C}\), en hoë temperature denatureer hulle deur hul vorm te verander sodat hulle nie meer funksioneer nie.

Voorbeeld: 'n Leerder verhit 'n ensiem-en-substraat-mengsel van 30 tot 60 grade Celsius en vind dat die reaksietempo eers styg en dan tot nul daal. Stap 1: van 30 tot ongeveer 37 grade styg die tempo omdat hitte aan molekules meer kinetiese energie gee en meer botsings plaasvind. Stap 2: bo die optimum daal die tempo omdat die ensiem begin denatureer. Stap 3: by 60 grade is die tempo nul omdat die aktiewe setel se vorm permanent verander het en nie meer die substraat kan bind nie.

1.4 Die selsiklus en seldeling

Selle groei en deel. Die selsiklus bestaan uit interfase, waartydens die sel groei en sy DNS kopieer, gevolg deur mitose, wat twee geneties identiese dogterselle vir groei en herstel produseer. Jy moet die rol van DNS-replikasie tydens interfase kan herken, want die molekulêre besonderhede van hoe DNS homself kopieer, word in die DNS-hoofstuk ontwikkel. 'n Tweede, baie verskillende soort deling, genaamd meiose, produseer geslagselle en word later in die kursus volledig behandel.

1.5 Die jaar wat voorlê: hoe die vier stringe verbind

Graad 12 Lewenswetenskappe is op vier CAPS-stringe gebou. Molekules tot Selle en Weefsels dek DNS, RNS en proteïensintese. Lewensprosesse in Plante en Diere dek meiose, voortplanting, en hoe die liggaam op sy omgewing reageer deur die senuweestelsel, die sintuie en hormone. Omgewingstudies verbind lewende dinge met hul omgewing. Diversiteit, Verandering en Kontinuïteit dek genetika, oorerwing en evolusie, en eindig met menslike evolusie en die ryk fossielrekord van Suid-Afrika by terreine soos die Wieg van die Mensdom naby Johannesburg. Om hierdie verbande nou te sien, sal jou help om die hele jaar met 'n doel te studeer.