Hoofstuk 1. Fisiese hoeveelhede, eenhede en meting GRATIS
1.1 Fisiese hoeveelhede en SI-eenhede
In Tegniese Wetenskappe meet ons die wêreld met fisiese hoeveelhede. 'n Fisiese hoeveelheid het altyd twee dele: 'n getalwaarde en 'n eenheid. As jy sê 'n tafel is \( 2 \) lank, is dit onduidelik; se jy dit is \( 2 \text{ m} \) lank, dra dit betekenis. Sonder die eenheid is die getal betekenisloos.
Die wêreld gebruik die SI-stelsel (Systeme International) van eenhede. Daar is sewe basiese eenhede, maar in Graad 10 werk ons hoofsaaklik met drie:
- Lengte word gemeet in meter (\( \text{m} \)).
- Massa word gemeet in kilogram (\( \text{kg} \)).
- Tyd word gemeet in sekondes (\( \text{s} \)).
Ander eenhede is afgeleide eenhede wat uit die basiese eenhede opgebou word. Spoed, byvoorbeeld, is lengte gedeel deur tyd, en die eenheid is dus \( \text{m·s}^{-1} \).
1.2 Voorvoegsels
Ons gebruik voorvoegsels om baie groot of baie klein getalle netjies te skryf. Belangrikes is kilo (\( \times 1000 \)), centi (\( \div 100 \)), milli (\( \div 1000 \)). Byvoorbeeld, \( 3 \text{ km} = 3000 \text{ m} \) en \( 250 \text{ mm} = 0{,}25 \text{ m} \).
1.3 Skalare en vektore
Ons deel hoeveelhede in twee groepe. 'n Skalaar het net grootte (grootte alleen), byvoorbeeld massa, tyd, afstand, spoed en energie. 'n Vektor het beide grootte en rigting, byvoorbeeld verplasing, snelheid, versnelling en krag.
Die verskil is belangrik: as 'n motor \( 60 \text{ km·h}^{-1} \) ry, is dit sy spoed (skalaar). Se jy dit ry \( 60 \text{ km·h}^{-1} \) noord, is dit sy snelheid (vektor).
Voorbeeld 1: 'n Leerder stap \( 40 \text{ m} \) oos en dan \( 30 \text{ m} \) wes. Bepaal (a) die totale afstand en (b) die verplasing.
- Afstand is 'n skalaar, dus tel ons net die padlengtes: \( 40 + 30 = 70 \text{ m} \).
- Verplasing is 'n vektor. Neem oos as positief: \( +40 \text{ m} + (-30 \text{ m}) = +10 \text{ m} \).
- Die verplasing is dus \( 10 \text{ m} \) oos.
1.4 Meting en beduidende syfers
Elke meetinstrument het 'n presisie. As 'n liniaal in millimeter gemerk is, kan jy tot op die naaste millimeter meet. Die beduidende syfers in 'n meting wys hoe presies dit is. Die reëls is: alle nie-nul syfers is beduidend, nulle tussen nie-nul syfers is beduidend, en voorafgaande nulle (soos in \( 0{,}0032 \)) is nie beduidend nie.
So het \( 4{,}50 \text{ m} \) drie beduidende syfers, terwyl \( 0{,}045 \text{ m} \) net twee het.
Voorbeeld 2: Skryf \( 0{,}00840 \text{ kg} \) se aantal beduidende syfers neer en rond \( 12{,}367 \text{ m} \) af tot drie beduidende syfers.
- In \( 0{,}00840 \) tel die voorafgaande nulle nie; die beduidende syfers is \( 8 \), \( 4 \) en die laaste \( 0 \), dus drie beduidende syfers.
- Om \( 12{,}367 \) tot drie beduidende syfers af te rond, kyk ons na die vierde syfer (\( 6 \)); dit is \( 5 \) of meer, dus rond ons op: \( 12{,}4 \text{ m} \).
Wanneer jy antwoorde uit metings bereken, moet die antwoord nie meer beduidende syfers he as die metings self nie. Dit hou jou antwoord eerlik oor hoe presies die oorspronklike meting was.