Hoofstuk 1. Inleiding tot Lewenswetenskappe en die Wetenskaplike Metode GRATIS
Toe die Sterkfonteingrotte naby Krugersdorp in Gauteng in 1947 die beroemde fossielskedel met die bynaam Mev. Ples opgelewer het, het Suid-Afrikaanse wetenskaplikes presies gedoen waaroor Lewenswetenskappe gaan: hulle het noukeurige vrae oor lewende dinge gevra en dit met bewyse beantwoord. Vandag volg 'n Graad 10-leerder in Soweto wat toets of spinasie vinniger met kompos groei, en 'n navorser by die Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad (WNNR) in Pretoria wat nuwe entstowwe bestudeer, dieselfde gedissiplineerde manier van dink. Lewenswetenskappe is die wetenskaplike studie van lewende organismes en lewensprosesse, en dit gee jou die gereedskap om die natuurlike wêreld te ondersoek in plaas van net daaroor te raai.
1.1 Wat Lewenswetenskappe is en hoekom dit saak maak
Lewenswetenskappe (ook biologie genoem) ondersoek lewende organismes, hul struktuur, funksie, groei, voortplanting, en hul interaksies met mekaar en met die omgewing. Die vak word in verskeie velde verdeel. Sitologie is die studie van selle, genetika bestudeer oorerwing, fisiologie bestudeer hoe die liggaam werk, ekologie bestudeer organismes en hul omgewing, en taksonomie klassifiseer lewende dinge. In Suid-Afrika onderskraag Lewenswetenskappe loopbane in medisyne, landbou, bewaring in plekke soos die Nasionale Krugerwildtuin, voedseltegnologie en biotegnologie. Die vak help jou ook om ingeligte besluite oor jou eie gesondheid, voeding en die omgewing te neem.
1.2 Die kenmerke van lewende organismes
Wetenskaplikes onderskei lewende dinge van nie-lewende dinge deur 'n stel lewensprosesse. 'n Nuttige manier om hulle te onthou is die woorde beweging, respirasie, sensitiwiteit, groei, voortplanting, uitskeiding en voeding.
- Beweging: lewende dinge beweeg hulself geheel of gedeeltelik.
- Respirasie: hulle stel energie uit voedsel vry.
- Sensitiwiteit: hulle reageer op stimuli soos lig, hitte of aanraking.
- Groei: hulle neem in grootte toe deur nuwe selle te maak.
- Voortplanting: hulle bring nageslag voort.
- Uitskeiding: hulle verwyder afvalprodukte van metabolisme.
- Voeding: hulle verkry en gebruik voedsel vir energie en materiaal.
1.3 Die wetenskaplike metode
Die wetenskaplike metode is 'n logiese reeks stappe wat gebruik word om 'n vraag te ondersoek en idees met bewyse te toets. Die gewone stappe is: identifiseer 'n probleem of vraag, doen agtergrondnavorsing, stel 'n hipotese, beplan en voer 'n ondersoek uit, versamel en teken data aan, ontleed die resultate, en trek 'n gevolgtrekking wat die hipotese of ondersteun of verwerp.
'n Hipotese is 'n toetsbare, voorlopige verduideliking wat voor die eksperiment geskryf word. 'n Goeie hipotese voorspel 'n verband, byvoorbeeld: as die hoeveelheid kunsmis toeneem, dan sal die hoogte van boontjieplante toeneem. Na toetsing kan 'n hipotese wat herhaalde ondersoek oorleef deel word van 'n teorie, wat 'n goed gestaafde verduideliking is, nie net 'n raaiskoot nie.
1.4 Veranderlikes en 'n regverdige toets
Om 'n ondersoek regverdig en betroubaar te maak, moet jy veranderlikes beheer. Die onafhanklike veranderlike is die faktor wat jy doelbewus verander. Die afhanklike veranderlike is die faktor wat jy as die resultaat meet. Die beheerde veranderlikes (vaste veranderlikes) is al die faktore wat jy dieselfde hou sodat net die onafhanklike veranderlike die resultaat kan beïnvloed. 'n Kontrole is 'n standaard vir vergelyking waarin die onafhanklike veranderlike afwesig of normaal is.
Stap 1 - Vraag: Verminder soutwater die ontkieming van saad?
Stap 2 - Hipotese: As die soutkonsentrasie toeneem, dan sal minder sade ontkiem.
Stap 3 - Onafhanklike veranderlike: die soutkonsentrasie van die water.
Stap 4 - Afhanklike veranderlike: die aantal sade wat na 7 dae ontkiem.
Stap 5 - Beheerde veranderlikes: dieselfde saadtipe, dieselfde temperatuur, dieselfde hoeveelheid lig, dieselfde volume water.
Stap 6 - Kontrole: 'n bak wat met suiwer kraanwater en geen sout natgemaak word.
Stap 7 - Resultaat: 18 uit 20 sade ontkiem in suiwer water maar net 4 uit 20 in soutwater, dus word die hipotese ondersteun.
1.5 Betroubaarheid, geldigheid en die aanteken van data
Resultate is meer betroubaar wanneer 'n ondersoek herhaal word. Betroubaarheid beteken dat die herhaling van die metode soortgelyke resultate lewer, daarom moet jy verskeie plante gebruik eerder as een en die proef herhaal. Geldigheid beteken dat die ondersoek werklik toets wat dit beweer om te toets, wat vereis dat alle ander veranderlikes beheer word. Data moet netjies in 'n tabel aangeteken word en dan in 'n geskikte grafiek vertoon word. Ons gebruik 'n lyngrafiek vir kontinue data soos groei oor tyd, en 'n staafgrafiek vir afsonderlike kategorieë. 'n Persentasie word dikwels bereken om resultate regverdig te vergelyk, met \( \text{persentasie} = \dfrac{\text{deel}}{\text{geheel}} \times 100 \).
1.6 Laboratoriumveiligheid en apparaat
Om wetenskaplik te werk beteken ook om veilig te werk. In die laboratorium moet jy veiligheidsbril dra wanneer jy verhit of chemikalieë gebruik, lang hare vasbind, nooit stowwe direk proe of ruik nie, verhitte proefbuise weg van mense wys, en enige breekskade of mors dadelik aanmeld. Algemene apparaat sluit die ligmikroskoop in om selle te bekyk, die beker en maatsilinder vir vloeistowwe, en die Bunsenbrander vir verhitting. Vergroting van 'n mikroskoop word bereken as \[ \text{totale vergroting} = \text{okulaarvergroting} \times \text{objektiefvergroting} \] dus gee 'n 10x-okulaar met 'n 40x-objektief 'n totaal van 400x. Noukeurige waarneming deur sulke gereedskap, saam met eerlike aantekening en respek vir bewyse, is die grondslag waarop elke latere hoofstuk van Lewenswetenskappe gebou word.